Adaptacja powieści Roberta Walsera (1908) rozgrywa się w Bärenswil. To tam trafia Joseph Marti, który w poszukiwaniu pracy zostaje skierowany do wilii Carla Toblera, wynalazcy potrzebującego nowego asystenta. Początkowo wszystko wydaje się piękne jak zamieszkiwany przez rodzinę Toblerów dom – Marti otrzymuje pokój, jedzenie, być może nawet sympatię, w zamian pomagając Carlowi, kiedy ten pracuje nad innowacyjnym zegarem reklamowym. Joseph, ulegając charyzmie szefa i wizji współtworzenia nowoczesnego świata, rezygnuje nawet na jakiś czas z podnoszenia kwestii wypłacenia należnego wynagrodzenia. A pracy przybywa – szybko do pierwotnego obowiązku prowadzenia ksiąg obrachunkowych dochodzą kolejne, a Joseph staje się tytułowym „człowiekiem do wszystkiego”.

W towarzyszącej filmowi publikacji Rok z Walserem autorka eseju o literackim oryginale, Małgorzata Łukaszewicz, zwraca uwagę, że pomysł na opowieści o asystentach czy „komisantach” będzie w jego twórczości powracał cyklicznie, wypływając z jego życiowych doświadczeń. Nie trzeba jednak znać twórczości ani biografii Walsera, by rezonować z życiową sytuacją Martiego. Zwłaszcza w kontekście jakże obecnych dziś trudności ze znalezieniem pracy przez młodych, łamania praw pracowniczych przez prywaciarzy czy poświęcania siebie na ołtarzu pracodawcy. Ten łącznik ekonomicznych realiów między głównym bohaterem a widzem to ponadczasowy element spajający Walserowski świat z XXI wiekiem – choć współczesność w Człowieku do wszystkiego ujawnia się na różne sposoby.

Oto w połowie metrażu do zdawałoby się perfekcyjnie skonstruowanego w zgodzie z poszanowaniem realiów historycznych filmowego świata przyjeżdża nowy bohater – klient zainteresowany zakupem reklamowego zegara. Gospodarza nie ma w domu, za sprzedaż odpowiada Marti. Po nie do końca udanej prezentacji klient opuszcza willę i wsiada do zaskakująco nowoczesnego auta. Pęknięć w czasie i anachronizmów będzie od tej pory coraz więcej: po torach suną nowoczesne koleje regionalne, główny bohater w ramach wypoczynkowej lektury kartkuje egzemplarz Tytusa, Romka i A’Tomka, a w tle słychać The Smiths. Te niekonsekwencje nie są komentowane, ujawniają jednak prawdę o samym Toblerze. Wraz z woltą czasoprzestrzenną ostatecznie zmienia się nasze spojrzenie na pracodawcę głównego bohatera. Carl jest przeżytkiem, podobnie jak uosabiana przez niego modernistyczna postawa Mistrza, dominującego nad innymi swoją charyzmą i ego. Brak świadomości własnej niedzisiejszości – w kontekście swoich wynalazków, zachowań czy modelu pracy – skazuje go na śmieszność.

W Roku z Walserem Wilhelm Sasnal przywołuje inny film, który w podobny sposób łamał konwencję filmu historycznego – Caravaggio (1986) Dereka Jarmana. Oba filmy łączy dodatkowo wizualne piękno. Człowiek do wszystkiego był kręcony na taśmie (to powrót po cyfrowej próbie w Nie zgubiliśmy drogi [2022]) i stanowi formalny majstersztyk. Ziarno idealnie pokrywa zarówno łany zieleni Bärenswil, jak i współgra z surowością architektury Toblerowskiej willi. Twórcy pozwalają sobie także na pewną transową woltę. Jednym z narracyjnych anachronizmów jest bowiem (quasi-) rave – krótka i niemająca większego związku z resztą opowieści sekwencja okazuje się kolejnym w karierze duetu buntem, tym razem wobec ograniczeń historycznego decorum.

W odpowiedzi na pytanie zadawane sobie przez wiele osób tworzących, jak adaptować dawne powieści, Sasnalowie zdają się mówić: jak najbardziej współcześnie. Nie porzucają XXI-wiecznej soczewki kształtującej ich poglądy, nie abstrahują od wrażliwości, problemów bliskich widowni. W tym podejściu Człowiek do wszystkiego rymuje się z Franzem Kafką (2025) Agnieszki Holland i zawartymi w nim obserwacjami wycieczek podróżujących śladami autora Procesu; nie da się bowiem oddzielić lektury klasyka od rzeczywistości, w jakiej czytamy ich dzieła. Proza Walsera na ekranie wydaje się wyjątkowo aktualna – a sam film, co chyba najbardziej zaskakujące (dla niżej podpisanego sceptyka dotychczasowej pracy duetu), równie wyjątkowo udany.

Człowiek do wszystkiego

Polska, Wielka Brytania 2025, 129’

reż. Anka Sasnal, Wilhelm Sasnal, scen. i zdj. Wilhelm Sasnal, prod. Wilhelm Sasnal Produkcja, Sadie Coles HQ, wyst. Piotr Trojan, Agnieszka Żulewska, Andrzej Konopka