Zawód: Showrunner

Jeszcze do niedawna nikt o nich nie słyszał, choć zajmują się wszystkim: od preprodukcji, przez produkcję aż po postprodukcję. Nie są producentami, scenarzystami czy reżyserami, a przynajmniej nie tylko nimi. Showrunnerzy, czyli twórcy seriali, podbijają masową wyobraźnię.

Kto odpowiada za sukces serialu? Kto spośród rzeszy osób pracującej nad daną telewizyjną jest tą najważniejszą? Wreszcie, czy można mówić o autorze – takim jakiego opisywali przed laty François Truffaut i Andrew Sarris – także w wypadku produkcji z małego ekranu? Podczas gdy w filmie najczęściej tym terminem opisuje się reżysera, w telewizji taka klasyfikacja jest na pewno znacznie trudniejsza.

W poszukiwaniu serialowego autora

Autora serialowego – które to pojęcie posłuży jako przewodnik po meandrach produkcji telewizyjnej – najłatwiej doszukać się będzie w produkcjach z ostatnich dwóch dekad, w tzw. serialach nowej generacji. Jane Feuer określała je mianem quality television, czyli telewizją jakościową. W ten sposób nazywała wszystkie produkcje zrealizowane na wysokim poziomie: charakteryzujące się dbałością o detale, oparte na interesującym scenariuszu z błyskotliwymi dialogami i stawiające na niekonwencjonalne rozwiązania formalne. Telewizja jakościowa  pod względem realizacji znacznie oddaliła się od oper mydlanych i zbliżyła do tego, co prezentowało kino. W końcu wyrwała się z utartych schematów i gatunków, prezentując coś więcej niż sitcomy i policyjne czy prawnicze procedurale, które polegały na powtarzaniu struktury narracyjnej tydzień w tydzień. Zaczęto budować długie, wielowątkowe opowieści rozciągające się na wiele sezonów i odcinków, które wcześniej znane były jedynie z oper mydlanych (w innych gatunkach telewizja oferowała w każdym odcinku pojedynczą, zamkniętą w 20 lub 40 minutach historię). Twórcom pozwolono też na eksperymenty i realizowanie własnych, odważnych koncepcji – stąd też właśnie w tego typu produkcjach można próbować doszukiwać się autorów.

mad men

Ze względu na różnice między przemysłem telewizyjnym a kinowym, jest to jednak zadanie znacznie trudniejsze niż w przypadku autora filmowego. Zakres praw i obowiązków na poszczególnych stanowiskach w tych dwóch branżach jest taki sam tylko pozornie. Osoby stojące wysoko w hierarchii produkcyjnej w świecie filmu, w telewizji mogą okazać się jedynie rzemieślnikami do wynajęcia.

Serial produkcji amerykańskiej ma zwykle w jednym sezonie 22 odcinki (w stacjach kablowych jest ich mniej, tam liczby wahają się od powstają na przestrzeni kilku miesięcy. Ze względu na ten dość szybki proces produkcji, przy jednym tytule pracuje najczęściej wielu reżyserów i scenarzystów. Niemniej „wielu” nie oznacza tu wcale „kilku” – w wypadku ostatniego hitu amerykańskiej stacji NBC, 22-odcinkowej Czarnej listy (2013-), w ciągu całego sezonu przewinęło się aż 14 reżyserów i 19 scenarzystów. W tak dużym przedsięwzięciu, jakim jest serial telewizyjny, uczestniczy też wielu producentów i także ich liczby daleko wykraczają poza te znane nam z kina. Posługując się dalej przykładem Czarnej listy oprócz głównego producenta Anthony’ego Sparksa, mamy pięciu producentów wykonawczych oraz całą rzeszę koproducentów, producentów nadzorujących i konsultantów. Osób, wśród których można szukać serialowego autora jest więc aż nazbyt wiele.

Obowiązki showrunnera opisuje się jako te należące tradycyjnie do scenarzysty, producenta wykonawczego i script editora. Nadzoruje on cały proces tworzenia serialu, od kompletowania zespołu scenariuszowego, aż po akceptowanie dodawanych na końcu efektów specjalnych.

Niemniej każdy przypadek showrunnera należy rozpatrywać indywidualnie – zależnie od jego specjalizacji i zaangażowania w dany aspekt produkcji poziom jego zasług dla danego tytułu może się różnić. Kolektywny charakter pracy w branży telewizyjnej sprawia, że trudno jednoznacznie stwierdzić, czy mógłby należeć się mu ewentualny tytuł autora.

Twórca a showrunner

W czołówce obok nazwisk obsady w każdym serialu znajduje się jeszcze jedna – w kinie w ogóle niespotykana – funkcja. Na końcu sekwencji początkowej wyświetlają się bowiem słowa „created by”, czyli w dosłownym tłumaczeniu „stworzone przez”. I tak Prawo ulicy (HBO, 2002-2008) „zostało stworzone” przez Davida Simona, Hannibal (NBC, 2013-) przez Bryana Fullera, Z Archiwum X (Fox, 1993-2002) przez Chrisa Cartera, Żona idealna (CBS, 2009-) przez Michelle i Roberta Kingów, a  Miasteczko Twin Peaks (ABC,1990-) przez Marka Frosta i Davida Lyncha. Kim są te osoby? Tomasz Żaglewski nazywa ich „multiinstrumentalistami” (Żaglewski T., Autor „rozproszony”? Pytanie o kategorię twórcy, [w:] „Kultura i Historia”, nr 21, Lublin 2012), gdyż nie ma jasnej reguły, co do wykonywanego przez nich zawodu. „Groening to oczywiście rysownik i animator, ale także scenarzysta i producent, Shore to scenarzysta, Ball – scenarzysta, producent i reżyser” – podsumowuje badacz.

To właśnie ta osoba z czołówki jest odpowiedzialna za stworzenie całej produkcji: ogólny koncept, wymyślenie bohaterów lub też zaadaptowanie historii na potrzeby medium telewizyjnego. Niemniej tę pojemną definicję trudno właściwie uściślić, bo – jak komentuje Żaglewski – „kreator funkcjonuje tutaj niemalże jako autor w koncepcji nowofalowej – stanowi tematyczno-stylistyczny wytrych nie określając natomiast na czym owo „twórcze” i „kreacyjne” podejście miałoby polegać”.

Przy produkcji serialu wyróżnia się wreszcie także showrunnera, czyli dosłownie tłumacząc osobę kierującą serialem. To właśnie ona odpowiedzialna jest za cały proces produkcji, nadzoruje pracę wszystkich pozostałych oraz uczestniczy w castingach. W przewodniku Writers Guild of America skierowanym do młodych scenarzystów czytamy, że jako showrunner „odpowiadasz za preprodukcję, produkcję i postprodukcję. Innymi słowy, za wszystko”. To właśnie do niego, a nie do reżyserów poszczególnych odcinków należą ostateczne decyzje odnośnie finalnego kształtu serialu.

Reżyser na dnie

Wysoka pozycja reżysera w produkcji filmowej zwykle nie ma odzwierciedlenia w telewizji. Serialowy odpowiednik mającej największy wpływ na ostateczny kształt obrazu jest najczęściej człowiekiem do wynajęcia, zastępowalnym i szybko zapominanym. Nie znamy nazwisk reżyserów seriali, bo nie sposób rozróżnić ich stylu – każdy z nich ląduje na planie produkcji, która poniekąd kręci się sama.

Maszynę na odpowiedni tor wprowadzają aktorzy, grający te same postaci od co najmniej kilku odcinków, a do przodu pcha ją cała ekipa, często doświadczona tygodniami czy miesiącami pracy w podobnym gronie. Rolą serialowego reżysera jest więc jedynie kontynuowanie wcześniej przyjętej estetyki i opowiadanie dalszego rozdziału danej historii. „To takie bardziej ćwiczenie stylistyczne i służba czyjejś wizji niż budowanie własnej. (…) Tu liczy się bardziej rzemiosło niż wielka oryginalność. Chodzi o to, by zrobić tak samo jak inni, tylko trochę lepiej” – komentuje w jednym z wywiadów Agnieszka Holland. Polska reżyserka ma na swoim koncie wiele amerykańskich seriali, a ostatnio została zatrudniona przy produkcji trzeciego sezonu House of Cards (2013-), politycznego thrillera platformy internetowej Netflix. Choć polskie media nieświadome wątpliwej pozycji reżysera w telewizji obwieściły ten fakt wielkim sukcesem, Holland przyjęła propozycję raczej z powodu osobistych upodobań, aniżeli by rzeczywiście na serialu odcisnąć własne piętno. „Pierwszy, drugi sezon serialu jest najciekawszy. Wtedy jeszcze aktorzy nie są ograni. Później już nic im nie można powiedzieć. Jak grają siódmy sezon te same postacie, to jaką im dasz wskazówkę?” – przyznaje reżyserka.

Nad tym, by wszystkie elementy – tworzone przez różne osoby – się ze sobą zgadzały czuwa zaś showrunner.

Pałeczkę pierwszeństwa może przekazać reżyserowi jedynie przy okazji kręcenia pierwszego odcinka. Wtedy bowiem główne role pozostają nieobsadzone, a estetyka serialu nieustanowiona. Wszystko nadal wymaga błogosławieństwa showrunnera i jest z nim konsultowane, choć wagę reżysera pilota poświadcza ranga zatrudnianych osób. Za otwarcie House of Cards odpowiadał David Fincher, Zakazane imperium (HBO, 2010-) rozpoczęło się od odcinka wyreżyserowanego przez Martina Scorsese, a Wyposażonego (HBO, 2009-2011) powołał do życia Alexander Payne. To oni nadali produkcjom wygląd i ton, które potem mniej znani twórcy powielali przez kolejne odcinki.

hoc

Showrunnerzy pozornie w tej sytuacji mogliby również zostać uznani wyłącznie za kontynuatorów myśli reżysera pierwszego odcinka. Niemniej ich wkład w dany projekt również jest nie do przecenienia, a najłatwiej zobaczyć go porównując ze sobą wcześniejsze produkcje showrunnerów. Unikatowy, pełen elementów onirycznych styl wizualny Bryana Fullera pojawia się zarówno w Hannibalu, którego pilota reżyserował David Slade, jak i Gdzie pachną stokrotki (ABC, 2007-2009) oraz Trup jak ja (Showtime, 2003-2004), gdzie za kamerą stali na początku odpowiednio Barry Sonnenfeld i Scott Winant. Newsroom (HBO, 2012-2014) Aarona Sorkina wciąż składa się przede wszystkim z charakerystycznych długich sekwencji mówienia i chodzenia, choć odpowiadający za pierwszy odcinek produkcji HBO Greg Mottola nie pracował nigdy przy Redakcji sportowej (ABC, 998-2000), Prezydenckim pokerze (NBC, 1999-2006) czy Studio 60 (NBC, 2006-2007). Nad ostatnimi trzema czuwał bowiem Thomas Schlamme.

Showrunnerów sześć

Sytuacja komplikuje się, gdy dodamy, że w produkcjach telewizyjnych bardzo często rozmaite funkcje są łączone. Kreator (a więc ten, który jest podpisany w czołówce frazą „created by”) zwykle jest też producentem i showrunnerem – po jakimś czasie może to jednak ulec zmianie. Popularni Zagubieni (ABC, 2004-2010) są na przykład najczęściej przypisywani J.J. Abramsowi. W rzeczywistości serial oprócz niego stworzyli Jeffrey Lieber i Damon Lindelof, z czego ten pierwszy zakończył swój udział w projekcie ABC już po pierwszym odcinku. Sam Abrams współtworzył Zagubionych tylko do końca trzeciego sezonu, przy czym już właściwie od początku funkcję showrunnerów pełnili wspomniany już twórca Damon Lindelof i scenarzysta Cartlon Cuse. To właśnie ten duet prowadził rozbitków lotu Oceanic 815 przez 121 odcinków składających się na sześć sezonów serialu.

Showrunnera zmienia się też zwykle, kiedy serial kończy pewien etap, a władze stacji wciąż chcą go trzymać na antenie. Rozpoczęty w pilocie główny wątek zostaje rozwiązany, czarny charakter pokonany, tajemnica ujawniona, a osoba kierująca produkcją po latach wypełniła swój plan. Zmiana na stanowisku showrunnera wnosi nieco świeżej krwi (nawet jeśli ta osoba pracowała już przy danym tytule na niższym stanowisku) i kieruje serial na nowe tory. Po czterech sezonach z Dextera (Showtime, 2006-2013) odszedł Clyde Phillips i zastąpił go Chip Johannessen, który po roku został z kolei podmieniony przez Scotta Bucka. Wszyscy opowiadali historię Dextera Morgana, jednak najmocniejsze związki fabularne i stylistycznie widać właśnie w obrębie serii kierowanych przez jednego showrunnera. Podobny przypadek miał miejsce w Nie z tego świata (The WB, The CB 2005-), którego fabułę zaplanowano na pięć sezonów. Niesłabnąca popularność serialu sprawiła, że przygody braci Winchester trwały nawet po tym, gdy już doszło do zapowiadanej od dawna Apokalipsy i Lucyfer został pokonany. Wraz z finałem wieńczącym główny wątek odszedł pomysłodawca i showrunner produkcji Eric Kripke, a zastąpiła go dotychczasowa scenarzystka Sera Gamble. Po pokonaniu Diabła bohaterowie zmierzyli się następnie z innymi kreaturami zwanymi Lewiatanami. Gdy również i z nimi się rozprawili, a emitująca serial stacja The CW nie zamierzała kończyć produkcji, Gamble została wymieniona na innego scenarzystę, Jeremy’ego Carvera. Ten jako showrunner znów odmienił oblicze serialu – oczywiście na tyle, na ile to naturalnie możliwe w ósmym sezonie – i fabułę zwrócił kierunku starcia z demonami i aniołami.

3 w 1

Zdarza się, że showrunner reżyseruje lub pisze scenariusze – zwłaszcza tych kluczowych odcinków, jak premiera sezonu czy finał. Nic nie stoi na przeszkodzie również, by producentem został lub za kamerą stanął jeden z aktorów. Gdy produkcja serialu działa już jak sprawdzona maszyna, bez większych problemów można powierzyć reżyserię odcinka komuś, kto gra jedną z głównych ról, nawet jeśli będzie to jego debiut. Łączenie różnych stanowisk jest w branży telewizyjnej normą.

Uzasadnione są też wątpliwości, czy showrunner może być brany pod uwagę jako autor. „Model klasycznej teorii auteur nie daje się tutaj [w telewizji] zastosować także z racji oczywistej wymienności scenarzystów i reżyserów kolejnych odcinków quality series, ale przede wszystkim w wyniku faktu, iż serial – w o wiele większym stopniu niż film pełnometrażowy – jest dziełem kolektywnym, wymagającym współpracy często zmieniających się ekip w ramach jednego sezonu” – komentuje Żaglewski. Odwołuje się on następnie do koncepcji Marka Hendrykowskiego i wskazuje, że „wektor indywidualizmu koresponduje (…) w szczególny sposób z wektorem poczynań zespołowych”. Duża rotacja na stołku reżyserów i scenarzystów, a także pełnienie przez jedną osobę kilku ról jednocześnie nie pozwalają jasno określić, kto odpowiada za jakie elementy serialu.Trudność w aplikacji teorii autorskiej do telewizyjnych produkcji sprawia także ich inna natura. Podczas gdy autorzy filmowi tworzą dzieło zamknięte i wymagające jednego seansu do pełnego doświadczenia, tak showrunnerzy zajmują się tytułami, które często mają na koncie kilkadziesiąt czy kilkaset odcinków i utrzymują się w ramówkach przez długie lata. Przez ten czas może zaś zmienić się nie tylko ekipa danego serialu, ale również sama również jego sposób narracji i estetyka.

Znany i nieznany

W odróżnieniu od świata filmu, gdzie z łatwością możemy wypatrzeć podpisanego stanowiskiem reżysera czy scenarzystę, tytułu showrunnera w serialowej czołówce nie uświadczymy. Jego nazwisko może pojawić się przy okazji created by (jeśli jest jednocześnie pomysłodawcą całej produkcji) lub też zostać umieszczone razem z innymi producentami. Pojęcie showrunnera nie funkcjonuje w oficjalnym obiegu w pełni, będąc wciąż uznawanym za termin wyłącznie wewnątrzbranżowy.

Zawód ten może nie istnieć jeszcze w powszechnej świadomości, niemniej jego znaczenie z roku na rok rośnie. Showrunnerzy – podobnie jak inni artyści – często odznaczają się ponadto wyraźnym stylem i pewnym określonym światopoglądem, a fakt, że ich produkcje towarzyszą widzom przez całe lata sprawia, że mają oni znacznie większy wpływ na odbiorców niż przeciętny reżyser filmowy. Socjolodzy już teraz zadają sobie pytania: Jakie skutki niesie za sobą liberalna wizja świata w Newsroomie i Prezydenckim pokerze Aarona Sorkina? Czy skupione na społecznych wyrzutkach Glee (2009-) i American Horror Story (2011-) Ryana Murphy’ego reformuje widzów? Jakie postawy wobec muzułmanów kreują 24 godziny (2001-2010, 2014), Homeland (2011-) i Tyrant (2014-) Howarda Gordona? Rząd dusz nad społeczeństwem sprawują teraz właśnie showrunnerzy.

homeland

W napisach początkowych funkcja „showrunnera” nie jest wspomniana, choć wielbiciele seriali dodatkowych natomiast dodatkowych podpisów nie potrzebują – doskonale wiedzą, kto kieruje produkcją ich ulubionego tytułu i zdają sobie sprawę, że to właśnie jego należy chwalić lub winić za losy danej postaci czy rozwój pewnych wydarzeń. Gdy na San Diego Comic Con, największym konwencie popkulturowym na świecie, na scenę zapraszani są odpowiedzialne za jakiś serial, po nazwisku showrunnera wybrzmiewają oklaski tak głośne, że mogłaby ich pozazdrościć niejedna gwiazda filmowa.

Komentuj